تشخیص و درمان هپاتیت B و C چگونه انجام میشود؟

هپاتیت به معنای التهاب کبد است. کبد یکی از مهم‌ترین اندام‌های بدن محسوب می‌شود و وظایفی مانند سم‌زدایی خون، تولید پروتئین‌های ضروری، ذخیره انرژی و کمک به هضم چربی‌ها را بر عهده دارد. زمانی که کبد دچار التهاب می‌شود، عملکرد طبیعی آن مختل شده و در صورت تداوم، می‌تواند به فیبروز، سیروز و حتی سرطان کبد منجر شود. التهاب کبد ممکن است در اثر مصرف الکل، داروها، بیماری‌های خودایمنی یا عفونت‌های ویروسی ایجاد شود، اما وقتی از «هپاتیت» صحبت می‌کنیم، معمولاً منظور هپاتیت‌های ویروسی هستند.

ویروس‌های هپاتیت در چندین نوع شناخته می‌شوند که مهم‌ترین آن‌ها هپاتیت A، B، C، D و E هستند. هپاتیت A و E اغلب از طریق آب و غذای آلوده منتقل می‌شوند و معمولاً مزمن نمی‌شوند. هپاتیت D فقط در افرادی رخ می‌دهد که هم‌زمان به هپاتیت B مبتلا باشند. اما هپاتیت B و هپاتیت C به دلیل توانایی ایجاد عفونت مزمن، سیروز و سرطان کبد، از مهم‌ترین انواع هپاتیت در جهان محسوب می‌شوند و بیشترین بار بیماری و مرگ‌ومیر را به خود اختصاص داده‌اند.

هپاتیت B و هپاتیت C در مراحل اولیه شباهت زیادی به یکدیگر دارند. بسیاری از مبتلایان تا سال‌ها هیچ علامت مشخصی ندارند و بیماری به‌صورت خاموش در بدن پیشرفت می‌کند. هنگامی که علائم ظاهر می‌شوند، فرد ممکن است احساس خستگی مداوم، ضعف، بی‌اشتهایی، تهوع، درد در قسمت راست و بالای شکم، درد عضلانی، ادرار تیره‌رنگ و زردی پوست و چشم‌ها را تجربه کند. به همین دلیل این دو بیماری گاهی «قاتلان خاموش کبد» نامیده می‌شوند.

با وجود شباهت‌های ظاهری، تفاوت مهمی میان این دو بیماری وجود دارد. هپاتیت B در بسیاری از بزرگسالان پس از چند ماه توسط سیستم ایمنی بدن کنترل می‌شود و فرد بهبود پیدا می‌کند، اما هپاتیت C تمایل بسیار بیشتری به مزمن شدن دارد. از سوی دیگر برای هپاتیت B واکسن مؤثر وجود دارد، در حالی که تاکنون واکسن قابل استفاده‌ای برای هپاتیت C تولید نشده است. همچنین امروزه هپاتیت C در اغلب موارد با داروهای جدید به طور کامل درمان می‌شود، اما هپاتیت B معمولاً کنترل می‌شود و حذف کامل ویروس از بدن کمتر اتفاق می‌افتد.

از نظر نحوه ایجاد بیماری، هر دو ویروس عمدتاً از طریق تماس با خون آلوده منتقل می‌شوند. استفاده مشترک از سرنگ، تزریق‌های غیربهداشتی، خالکوبی یا پیرسینگ با وسایل آلوده، انتقال خون آلوده و تماس با وسایل شخصی آلوده مانند تیغ یا مسواک می‌تواند باعث انتقال بیماری شود. با این حال، هپاتیت B از طریق تماس جنسی و انتقال از مادر به نوزاد نیز بسیار مؤثرتر از هپاتیت C منتقل می‌شود. در واقع قدرت سرایت هپاتیت B چندین برابر بیشتر از هپاتیت C است و ویروس آن می‌تواند مدت قابل توجهی در محیط زنده بماند.

از نظر مرگ‌ومیر، خطر اصلی هر دو بیماری مربوط به عوارض طولانی‌مدت آن‌ها است. زمانی که التهاب مزمن سال‌ها ادامه پیدا کند، بافت طبیعی کبد به تدریج با بافت فیبروتیک جایگزین می‌شود و در نهایت سیروز یا سرطان کبد ایجاد می‌شود. در سطح جهانی، هپاتیت B سالانه تعداد بیشتری از مرگ‌ها را به خود اختصاص می‌دهد، زیرا افراد مبتلای مزمن بیشتری در جهان وجود دارند. با این حال هپاتیت C نیز یکی از مهم‌ترین علل پیوند کبد و سرطان کبد در بسیاری از کشورها محسوب می‌شود. نکته امیدوارکننده این است که درمان‌های جدید هپاتیت C توانسته‌اند میزان مرگ‌ومیر ناشی از این بیماری را به شکل چشمگیری کاهش دهند.

در مجموع، هپاتیت B و C هر دو بیماری‌های مهم کبدی هستند که اغلب سال‌ها بدون علامت باقی می‌مانند. هپاتیت B مسری‌تر است و برای آن واکسن وجود دارد، در حالی که هپاتیت C کمتر سرایت می‌کند اما احتمال مزمن شدن آن بیشتر است و خوشبختانه در اکثر بیماران قابل درمان قطعی است. به همین دلیل تشخیص زودهنگام از طریق آزمایش‌های غربالگری نقش بسیار مهمی در پیشگیری از آسیب‌های جبران‌ناپذیر کبد دارد.

مقایسه هپاتیت B و هپاتیت C

این دو بیماری از مهم‌ترین علل بروز سرطان کبد در جهان هستند و به همین دلیل سازمان جهانی بهداشت بر غربالگری، تشخیص زودهنگام و درمان به‌موقع آن‌ها تأکید ویژه دارد

 روش های تشخیص 

اگر بخواهیم از دیدگاه تشخیص مولکولی به هپاتیت B و C نگاه کنیم، باید بدانیم که آزمایش‌های سرولوژی (مانند HBsAg و Anti-HCV) معمولاً اولین قدم تشخیص هستند، اما روش‌های مولکولی دقیق‌ترین ابزار برای تشخیص عفونت فعال، اندازه‌گیری بار ویروسی و پایش پاسخ به درمان محسوب می‌شوند.

در هپاتیت B عامل بیماری یک ویروس DNAدار به نام HBV است. بنابراین هدف آزمایش‌های مولکولی، شناسایی و اندازه‌گیری DNA ویروس در نمونه خون بیمار است. در هپاتیت C نیز عامل بیماری ویروس RNAدار HCV است و در نتیجه آزمایش‌های مولکولی بر شناسایی RNA ویروس متمرکز هستند.

امروزه متداول‌ترین روش مولکولی برای تشخیص هر دو بیماری PCR (Polymerase Chain Reaction) است. در این روش، ماده ژنتیکی ویروس از نمونه خون استخراج شده و سپس میلیون‌ها بار تکثیر می‌شود تا حتی مقادیر بسیار کم ویروس نیز قابل شناسایی باشد. حساسیت این روش به حدی بالاست که می‌تواند وجود ویروس را پیش از بروز علائم بالینی یا حتی قبل از مثبت شدن برخی تست‌های سرولوژی مشخص کند.

Real-Time PCR؛ استاندارد طلایی تشخیص

امروزه در بیشتر آزمایشگاه‌های تشخیص مولکولی از Real-Time PCR یا qPCR استفاده می‌شود. این تکنیک علاوه بر شناسایی ویروس، تعداد نسخه‌های ویروسی موجود در خون را نیز اندازه‌گیری می‌کند که به آن Viral Load یا بار ویروسی گفته می‌شود.

در هپاتیت B، اندازه‌گیری HBV DNA اهمیت بسیار زیادی دارد زیرا پزشک بر اساس میزان ویروس تصمیم می‌گیرد که آیا بیمار نیاز به درمان دارد یا خیر.

در هپاتیت C نیز پس از مثبت شدن تست آنتی‌بادی، اندازه‌گیری HCV RNA مشخص می‌کند که آیا ویروس هنوز در بدن فعال است یا بیمار قبلاً عفونت را پشت سر گذاشته است.

RT-PCR در هپاتیت C

از آنجا که HCV یک ویروس RNAدار است، قبل از انجام PCR باید RNA ویروس به DNA مکمل تبدیل شود. این مرحله توسط آنزیم Reverse Transcriptase انجام می‌شود و به همین دلیل آزمایش هپاتیت C معمولاً با عنوان RT-PCR (Reverse Transcription PCR) شناخته می‌شود.

فرآیند به این صورت است:

1. استخراج RNA ویروس
2. تبدیل RNA به cDNA
3. تکثیر cDNA توسط PCR
4. اندازه‌گیری میزان ویروس

Digital PCR

یکی از فناوری‌های جدیدتر، Digital PCR (dPCR) است. در این روش نمونه به هزاران یا میلیون‌ها بخش کوچک تقسیم می‌شود و واکنش PCR به صورت جداگانه در هر بخش انجام می‌گیرد.

مزیت اصلی آن:

• حساسیت بسیار بالا
• اندازه‌گیری دقیق‌تر بار ویروسی
• تشخیص مقادیر بسیار کم ویروس

این فناوری هنوز به اندازه Real-Time PCR رایج نیست اما در مراکز تحقیقاتی و برخی آزمایشگاه‌های پیشرفته استفاده می‌شود.

TMA؛ فناوری تکثیر RNA

روش Transcription Mediated Amplification (TMA) یکی دیگر از تکنیک‌های مولکولی است که برای غربالگری خون‌های اهدایی کاربرد فراوانی دارد.

مزیت آن:

• حساسیت بسیار بالا
• تشخیص سریع RNA ویروس
• مناسب برای بانک‌های خون

در بسیاری از کشورها از TMA برای بررسی آلودگی فرآورده‌های خونی به HBV و HCV استفاده می‌شود.

LAMP؛ روش ایزوترمال

روش Loop-Mediated Isothermal Amplification (LAMP) نسل جدیدی از تکنیک‌های تشخیص مولکولی است که بدون نیاز به ترموسایکلر PCR انجام می‌شود.

مزایای آن:

• سرعت بالا
• هزینه کمتر
• امکان استفاده در مناطق کم‌برخوردار
• جواب‌دهی در کمتر از یک ساعت

به همین دلیل در برخی کشورها برای غربالگری سریع هپاتیت مورد توجه قرار گرفته است.

تعیین ژنوتیپ ویروس

علاوه بر تشخیص ویروس، روش‌های مولکولی برای تعیین ژنوتیپ نیز استفاده می‌شوند.

برای هپاتیت B ژنوتیپ‌های A تا J شناخته شده‌اند و برای هپاتیت C ژنوتیپ‌های 1 تا 7 وجود دارند.

روش‌های مورد استفاده عبارت‌اند از:

• PCR اختصاصی ژنوتیپ
• Hybridization Assay
• Sequencing

در گذشته تعیین ژنوتیپ HCV نقش مهمی در انتخاب درمان داشت، اگرچه امروزه با داروهای جدید اهمیت آن کمتر شده است.

توالی‌یابی (Sequencing) و NGS

پیشرفته‌ترین روش مولکولی برای مطالعه هپاتیت‌ها، توالی‌یابی ژنتیکی است.

Next Generation Sequencing یا NGS امکان بررسی کامل ژنوم ویروس را فراهم می‌کند.

این فناوری برای:

• شناسایی جهش‌های مقاوم به دارو
• مطالعه اپیدمیولوژی ویروس
• کشف سویه‌های جدید
• تحقیقات علمی

کاربرد دارد.