- مهلا شهریاری
- بدون دیدگاه
تب برفکی در دامها؛ علائم، راههای تشخیص و روشهای کنترل بیماری
فهرست مطالب
تب برفکی چیست و چگونه گسترش پیدا میکند؟
ویروس تب برفکی و ویژگیهای آن
تب برفکی یکی از مسریترین بیماریهای ویروسی دام در جهان است و عامل اصلی آن ویروس تب برفکی یا FMDV میباشد؛ ویروسی بسیار مقاوم که بهراحتی از محیط حذف نمیشود و به همین دلیل، یکی از مهمترین تهدیدات صنعت دامپروری به شمار میرود. این بیماری ویروسی دام بهویژه در نشخوارکنندگان کوچک و بزرگ مانند گاو، گوسفند و بز شایع است و حتی حیوانات وحشی نیز میتوانند در چرخه انتقال آن نقش داشته باشند. مقاومت ویروس به شرایط محیطی ازجمله سرما، رطوبت، وجود مواد آلی و سطوح آلوده باعث میشود FMDV توان بقا و انتقال بسیار بالایی داشته باشد. همین ویژگیها موجب شده این بیماری واگیر بهسرعت از یک دام به گله و از یک گله به منطقهای وسیع منتقل شود و خسارت اقتصادی چشمگیری ایجاد کند.
راههای انتقال و گسترش بیماری در گلهها
بیماری تب برفکی از طریق مسیرهای گوناگون و با سرعتی بسیار بالا منتقل میشود. انتقال تب برفکی معمولاً از طریق تماس مستقیم دام سالم با دام آلوده رخ میدهد؛ اما این تنها راه نیست. تماس مستقیم با ضایعات پوستی، بزاق، شیر و بهویژه ترشحات آلوده تنفسی از مهمترین منابع آلودهکننده هستند. همچنین انتشار ویروس میتواند از طریق خوراک آلوده، آب، وسایل حملونقل، کارگران دامداری و حتی کفش و لباس افراد منتقل شود. FMDV قابلیت عجیبی در گسترش از طریق هوا دارد و میتواند با کمک باد در مسافتهای طولانی جابهجا شود؛ بنابراین در مناطقی که تراکم دام بالاست، گسترش سریع بیماری اجتنابناپذیر میشود.
عوامل محیطی و مدیریتی مؤثر بر شیوع بیماری
عوامل مدیریتی نقش بزرگی در وقوع و شدت اپیدمی تب برفکی دارند. ضعف در مدیریت گله، نبود کنترل ورود و خروج دام یا افراد، و نداشتن برنامههای منظم ضدعفونی، همگی میتوانند محیط را برای انتشار ویروس آماده کنند. دامداریهایی که از نظر بهداشتی ضعیف هستند، با شرایط دامداری نامناسب مانند تهویه ضعیف، رطوبت بالا یا بستر آلوده، شدیداً در معرض شیوع بیماری قرار میگیرند. تراکم دام در محیطهای محدود، سرعت انتشار ویروس را چند برابر میکند و در صورت فقدان ضدعفونی مداوم تجهیزات، جایگاه، آبشخور و وسایل حملونقل، چرخه انتقال ویروس پایدار خواهد ماند. همه این عوامل، تلاش برای کنترل بیماری را دشوارتر کرده و خسارات بالاتری به همراه دارند.
راههای تشخیص تب برفکی در مراحل مختلف بیماری
علائم بالینی اولیه و قابل مشاهده در دامها
نخستین نشانههایی که دامدار را به وجود بیماری مشکوک میکند، علائم تب برفکی مانند تب دام بالا، بیحالی، افت ناگهانی اشتها و کاهش تولید شیر است. بهمرور، دام دچار زخم دهانی میشود؛ زخمهایی به شکل تاول و فرسایش که در زبان، لثه و لبها ایجاد شده و همراه با درد زیاد، مانع از خوردن و نوشیدن کافی میشود. این وضعیت موجب کاهش شیر در دامهای شیری و کاهش وزن در سایر دامها میشود. همزمان، ضایعات مشابه در ناحیه پا و سم ایجاد میشود که باعث لنگش، کاهش تحرک و حتی افتادن دام میگردد. بزاقریزی بیش از حد، ترشحات بینی و ضعف عمومی از دیگر نشانههای رایج این بیماری هستند.
روشهای آزمایشگاهی تشخیص ویروس
برای تشخیص قطعی تب برفکی، تنها مشاهده علائم کافی نیست و بررسی آزمایشگاهی لازم است. مهمترین روش، تشخیص PCR است که ویروس را با شناسایی ماده ژنتیکی FMDV مشخص میکند. روش تست ELISA نیز برای شناسایی آنتیژن یا آنتیبادی کاربرد دارد و در اپیدمیها بسیار مفید است. نمونهگیری از ضایعات فعال، بزاق یا اپیتلیوم جداشده از طریق نمونهبرداری تخصصی انجام میشود و در آزمایشگاه دامپزشکی بررسی میشود. ترکیب چند روش تشخیصی در کنار هم، دقت تشخیص FMD را بالا برده و به کنترل بیماری در مراحل اولیه کمک میکند.
تشخیص افتراقی با سایر بیماریهای مشابه
برخی بیماریها مانند استوماتیت وزیکولار، طاعون نشخوارکنندگان کوچک و علائم مشابه تب برفکی میتوانند تشخیص اولیه را دشوار کنند. به همین دلیل، دامپزشک باید از روشهای تشخیص افتراقی استفاده کند تا بیماریهای دیگر را از تب برفکی جدا کند. تفاوت در نوع تاولها، میزان تب، سرعت انتشار در گله و تأثیر بیماری بر تولید شیر یا تحرک دام از معیارهای مهمی برای تمایز است. با این کار، درمان و کنترل بیماری دقیقتر و مؤثرتر انجام میشود.
روشهای کنترل، مدیریت و پیشگیری از تب برفکی
واکسیناسیون و نقش واکسنهای تب برفکی
واکسیناسیون یکی از مهمترین ابزارهای پیشگیری در مدیریت این بیماری است. استفاده از واکسنهای معتبر و مطابق با سویههای در گردش، سپری حیاتی برای جلوگیری از انتشار FMDV محسوب میشود. انجام واکسیناسیون دورهای در فواصل توصیهشده و پوشش کامل گله باعث ایجاد ایمنی جمعی و کاهش شدت بیماری در صورت ورود ویروس میگردد.
اقدامات قرنطینهای و کنترل رفتوآمد
در زمان شیوع بیماری، اجرای فوری قرنطینه گله ضروری است. جلوگیری از جابهجایی دام، کنترل رفتوآمد کارکنان، ضدعفونی وسایل نقلیه و محدود کردن ورود افراد متفرقه باعث جلوگیری از انتقال ویروس به مناطق سالم میشود. هرگونه انتقال دام بدون مجوز دامپزشکی در این دوره میتواند فاجعهبار باشد.
بهداشت محیط و ضدعفونی مداوم
استفاده از مواد ضدعفونی مؤثر، تمیز نگهداشتن جایگاهها، حذف بسترهای آلوده و مدیریت صحیح فضولات نقش اساسی در قطع چرخه انتقال دارند. بسیاری از ضدعفونیکنندههای معمول اثر کمی بر FMDV دارند؛ بنابراین باید از مواد اختصاصی مؤثر بر ویروس تب برفکی استفاده شود.
مدیریت تغذیه و کاهش استرس دام
دامهای مبتلا به زخم دهانی و لنگش نیاز به مراقبت ویژه دارند. استفاده از خوراک نرم، تهویه مناسب، آب تمیز و محیطی آرام به بهبود وضعیت عمومی دام کمک میکند. کاهش استرس، سیستم ایمنی را تقویت میکند و از گسترش بیشتر بیماری در گله جلوگیری میکند.
حذف دامهای بسیار بیمار و مدیریت صحیح لاشهها
دامهایی که بهطور شدید درگیر تب برفکی هستند ممکن است قابل درمان نباشند و باید طبق پروتکلهای بهداشتی حذف شوند. دفن یا سوزاندن اصولی لاشهها از انتشار مجدد FMDV جلوگیری میکند.
